Kutch Bulletin Desk | Great Indian Bustard Breeding Success Naliya Kutch
Second major success of the 'Jump Start' experiment to save the endangered Great Indian Bustard in Naliya: Natural birth of a chick through a unique blend of science and nature.
નલિયા ગ્રેસલેન્ડ ખાતે જન્મેલા ઘોરાડના નવજાત બચ્ચાએ જીવિત રહેવા માટેનો સૌથી જોખમી ગણાતો ૪૦ દિવસનો જટિલ તબક્કો સફળતાપૂર્વક પાર કર્યો.
રાજસ્થાનના જેસલમેરથી ખાસ ઇન્ક્યુબેટરમાં ૭૭૦ કિલોમીટરની નાજુક મુસાફરી કરાવીને ફળદ્રુપ ઇંડું નલિયા લાવવામાં આવ્યું હતું.
વિસ્તારમાં એક પણ નર ઘોરાડ ન હોવાથી લુપ્ત થવાના આરે પહોંચેલી પ્રજાતિને સરોગેસી ટેકનિક દ્વારા નવું જીવનદાન મળ્યું.
Kutch Bulletin - ભુજ : કચ્છ જિલ્લાના અબડાસા તાલુકામાં આવેલું નલિયાનું ઘાસિયા મેદાન (ગ્રેસલેન્ડ) ફરી એકવાર વૈશ્વિક વન્યજીવ સંરક્ષણ ઇતિહાસની અદભુત ઘટનાનું સાક્ષી બન્યું છે. વિશ્વના સૌથી વજનદાર અને આકાશમાં ઉડી શકતા પક્ષીઓમાં ગૌરવવંતું સ્થાન ધરાવતા 'ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ' એટલે કે ઘોરાડ પક્ષીને પૃથ્વી પરથી લુપ્ત થતું બચાવવા માટે વન વિભાગ અને વૈજ્ઞાનિકોએ કરેલા ભગીરથ પ્રયોગને બીજી મસમોટી સફળતા મળી છે. વિજ્ઞાન અને કુદરતના અનોખા સંગમથી નલિયા સેન્ટર ખાતે ઘોરાડના વધુ એક તંદુરસ્ત બચ્ચાનો કુદરતી રીતે જન્મ થયો છે.
કોઈમ્બતુર ખાતે યોજાયેલી નેશનલ બોર્ડ ફોર વાઇલ્ડલાઇફની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની ૯૧મી મહત્વની બેઠકમાં કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે કે, નલિયા ખાતે જન્મેલા આ નવજાત બચ્ચાએ જીવિત રહેવા માટેનો સૌથી મુશ્કેલ અને જોખમી ગણાતો ૪૦ દિવસનો જટિલ તબક્કો સફળતાપૂર્વક પાર કરી લીધો છે.
કચ્છમાં કેમ સર્જાયું હતું અસ્તિત્વનું મોટું સંકટ?
વૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં 'ક્રિટિકલી એન્ડેન્જર્ડ' (અત્યંત લુપ્તપ્રાય) કેટેગરીમાં આવી ગયેલા ઘોરાડ પક્ષીની વસ્તી સમગ્ર ભારતમાં માત્ર ૧૫૦ની આસપાસ જ બચી છે, જેમાં સૌથી વધુ પક્ષીઓ રાજસ્થાનના રણ વિસ્તારમાં છે. ગુજરાતના કચ્છમાં તો આ પ્રજાતિ સાવ ખતમ થવાના આરે પહોંચી ગઈ હતી, કારણ કે અહીંના અભયારણ્યમાં માત્ર ત્રણ માદા ઘોરાડ જ બચી હતી. વિસ્તારમાં એક પણ નર ઘોરાડ ન હોવાને કારણે આ માદાઓ જે ઇંડા મૂકતી હતી તે બિનફળદ્રુપ (Unfertilized) રહેતા હતા, જેમાંથી ક્યારેય બચ્ચું બહાર આવી શકે તેમ નહોતું. વંશવેલો અટકી જવાની આ કપરી પરિસ્થિતિમાં વન વિભાગ અને 'વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા' (WII) ના વૈજ્ઞાનિકોએ એક અશક્ય મિશન પર કામ શરૂ કર્યું હતું.
શું છે આ 'જમ્પ સ્ટાર્ટ' પ્રયોગ અને તે કેવી રીતે સફળ રહ્યો?
કચ્છમાં ઘોરાડની પેઢીને આગળ વધારવા વૈજ્ઞાનિકોએ 'જમ્પ સ્ટાર્ટ' નામની અત્યંત આધુનિક અને સંવેદનશીલ સરોગેસી ટેકનિકનો સહારો લીધો, જેની પ્રક્રિયા કોઈ ફિલ્મી વાર્તાથી કમ નથી:
૭૭૦ કિમીની નાજુક મુસાફરી: સૌપ્રથમ રાજસ્થાનના જેસલમેર (સામ) ખાતે આવેલા કેપ્ટિવ બ્રીડિંગ સેન્ટરમાંથી ઘોરાડનું એક ફળદ્રુપ (Fertilized) ઇંડું મેળવવામાં આવ્યું. આ નાજુક ઇંડાને જીવંત રાખવા માટે ખાસ પોર્ટેબલ ઇન્ક્યુબેટર મશીનમાં ગોઠવી, રસ્તાના ઝટકાઓથી બચાવીને, ૧૯ કલાકની અવિરત મુસાફરી કરાવી ૭૭૦ કિલોમીટર દૂર નલિયા લાવવામાં આવ્યું હતું.
ઇંડાની અદલાબદલી (સરોગેસી): નલિયાના જંગલમાં કુદરતી માળામાં બેઠેલી માદા ઘોરાડ જ્યારે વનકર્મીઓની નજર ચૂકવીને થોડીવાર માટે ખોરાકની શોધમાં માળાથી દૂર ગઈ, ત્યારે વૈજ્ઞાનિકોએ પળભરનો વિલંબ કર્યા વિના તેના માળામાં રહેલું બિનફળદ્રુપ ઇંડું હટાવીને રાજસ્થાનથી લાવેલું અસલી ફળદ્રુપ ઇંડું ત્યાં ગોઠવી દીધું હતું.
કચ્છની સરોગેટ માતાની મમતા: માદા પક્ષી જ્યારે પાછી ફરી ત્યારે તેને આ વહીવટી ફેરબદલની સહેજ પણ ભાળ ન મળી અને તેણે આ ઇંડાને પોતાની પૂરી મમતા આપીને કુદરતી રીતે સેવવાનું શરૂ કર્યું, જેના સુખદ પરિણામે આ તંદુરસ્ત બચ્ચાનો જન્મ થયો છે.સંવર્ધન કેન્દ્રોમાં બચ્ચાઓની સદી તરફ કદમ
કેન્દ્રીય મંત્રીની જાહેરાત અનુસાર, આ પ્રોજેક્ટ હવે ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યો છે. રાજસ્થાનના સામ અને રામદેવરા ખાતે આવેલા કૃત્રિમ ઉછેર કેન્દ્રોમાં જન્મેલા બચ્ચાઓની કુલ સંખ્યા હવે ૯૮ પર પહોંચી ગઈ છે. આગામી સમયમાં આ પક્ષીઓને સેન્ટરમાંથી મુક્ત કરીને ફરીથી કુદરતી વાતાવરણમાં છોડવાના તબક્કામાં પ્રવેશ કરવામાં આવશે. આ ભગીરથ કાર્ય માટે વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયાની ટીમ તેમજ રાજસ્થાન અને ગુજરાતના વન વિભાગો સંયુક્ત રીતે દિવસ-રાત મહેનત કરી રહ્યા છે.
વૈજ્ઞાનિક સીમાચિહ્ન વચ્ચે ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટીના ગંભીર પડકારો
ભલે આ વૈજ્ઞાનિક સફળતાથી પર્યાવરણવિદોનો ઉત્સાહ બમણો થયો છે, પરંતુ જમીન પર હજુ પણ આ પક્ષીઓ માટે કાળ સમાન પડકારો મોં ફાડીને ઊભા છે:
કુદરતી શિકારીઓનો ભય: ઘોરાડ પક્ષી જમીન પર માળો બાંધતું હોવાથી તેના ઇંડા અને નવજાત બચ્ચાઓને જંગલી બિલાડી, શિયાળ અને રખડતા કૂતરાઓથી સતત જીવનું જોખમ રહે છે.
હાઇ-વોલ્ટેજ વીજલાઇનો અને પવનચક્કીઓ: નલિયા અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા ઓવરહેડ વીજતાર ઘોરાડ માટે સૌથી મોટા શત્રુ છે. ઘોરાડ વજનમાં ભારે હોવાને કારણે હવામાં ઉડતી વખતે અચાનક પોતાની દિશા બદલી શકતા નથી, જેથી તેઓ વીજતાર સાથે અથડાઈને અકાળે મૃત્યુ પામે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ: સર્વોચ્ચ અદાલતે પણ આ પક્ષીઓના બચાવ માટે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વીજલાઇનોને અંડરગ્રાઉન્ડ કરવાનો ઐતિહાસિક આદેશ આપેલો છે, જેનું કડક પાલન કરાવવું હવે અનિવાર્ય બન્યું છે.Kutch Bulletin View: તમામ કુદરતી અને માનવસર્જિત પડકારો વચ્ચે પણ વન વિભાગ દ્વારા વિજ્ઞાનના સહારે કૃત્રિમ સંવર્ધન ટેકનિકથી બચ્ચાનો સફળ ઉછેર કરવો એ વન્યજીવ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે એક બહુ મોટી ક્રાંતિ છે. આ બીજી મોટી સફળતા બાદ હવે આશા જાગી છે કે કચ્છની પવિત્ર ધરતી પર ફરી એકવાર રાજવી ઘોરાડ પક્ષીઓનો પગરવ અને મધુર કિલકિલાટ ધમધમતો થશે.
#GreatIndianBustard #KutchWildlife #Ghorad #NaliyaGrassland #WildlifeConservation #KutchBulletin #Kutch
વધુ વાંચો:
કચ્છની અસ્મિતા અને ગૌરવવંતા સમાચારો સૌથી પહેલા મેળવવા માટે આજે જ જોડાઓ:
Join Kutch Bulletin on WhatsApp
0 ટિપ્પણીઓ