Kutch Bulletin | Special Retro Features
#MatkaKing #KalyanBhagat #RatanKhatri #KutchToMumbai #History #Bollywood #OTT #VijiVarma #KutchBulletin
મટકા કિંગ: કચ્છના કલ્યાણ ભગત અને સિંધી રતન ખત્રીએ જ્યારે મટકાનો કારોબાર મુંબઈથી શરૂ કરીને દેશભરમાં ફેલાવ્યો
▶ નાગરાજ મંજુલેની નવી વેબ સિરીઝ બાદ ચર્ચામાં આવેલો ઇતિહાસ; પોસ્ટ કાર્ડના જમાનામાં મુંબઈથી ગામડાઓ સુધી કેવી રીતે ફેલાયું આંકડાનું સામ્રાજ્ય?
AI Image
Kutch Bulletin - Special : 'સૈરાટ' અને 'ફાન્ડ્રી' જેવી વૈશ્વિક સ્તરે બિરદાવેલી અદ્ભુત મરાઠી ફિલ્મો આપનારા દિગ્દર્શક નાગરાજ પોપટરાવ મંજૂલેની નવી વેબ સિરીઝ 'મટકા કિંગ' ઓટીટી (OTT) પ્લેટફોર્મ પર રજૂ થયા બાદ ભારે ચર્ચા જગાવી રહી છે. વર્સેટાઇલ એક્ટર વિજય વર્મા અભિનિત આ રોમાંચક સિરીઝ મુંબઈના પ્રખ્યાત મટકા કારોબારી રતન ખત્રીના જીવન પર આધારિત હોવાની ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે. રતન ખત્રીને એક જમાનામાં મુંબઈના બેતાજ બાદશાહ એટલે કે 'મટકા કિંગ' તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા. જોકે, ભારતમાં જ્યારે પણ આ આંકડાની માયાજાળ એટલે કે મટકા બજારનો ઉલ્લેખ થાય છે, ત્યારે બે મહાનાયકોના નામ ઇતિહાસના પાના પર અચૂક અંકિત થાય છે - એક છે કચ્છના કલ્યાણ ભગત અને બીજા છે કરાચીથી આવેલા રતન ખત્રી. કલ્યાણ ભગતે મટકાના આ આખા બજારનો પાયો નાખ્યો હતો, જ્યારે રતન ખત્રીએ તેનું એક એવું અદભુત નેટવર્ક ઊભું કર્યું જે આખા દેશમાં ફેલાઈ ગયું હતું.
એ જમાનો એવો હતો જ્યારે દેશમાં સંદેશાવ્યવહારનું એકમાત્ર સસ્તું માધ્યમ માત્ર 'પોસ્ટ કાર્ડ' હતું. તેવા પછાત સમયગાળામાં મુંબઈના એક નાના ઉપનગરમાંથી શરૂ કરીને ભારતના છેવાડાના નાનકડા ગામડા સુધી મટકાનું આખું નેટવર્ક સફળતાપૂર્વક ફેલાવવું અને તેને રોજબરોજ કોઈ પણ મોટી ખામી વગર અવિરત ચલાવવું, એ આજના ડિજિટલ યુગના લોકોને પણ ભારે આશ્ચર્ય પમાડે તેવી બાબત છે.
Sponsored Content
🌾 કચ્છના સૂકા પ્રદેશના ખેડૂતનો દીકરો મુંબઈ કેવી રીતે પહોંચ્યો?
આ વાર્તાના મૂળ આપણા કચ્છ સાથે જોડાયેલા છે. કલ્યાણ ભગતનો જન્મ કચ્છના રતાડિયા ગામે એક સામાન્ય ખેડૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેમના મૂળ પરિવારની સત્તાવાર અટક 'ગાલા' હતી. જોકે, મુંબઈના જાણીતા ક્રાઇમ જર્નલિસ્ટ જે.ડે (જેમની પાછળથી અન્ડરવર્લ્ડ દ્વારા નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવી હતી) એ પોતાના વિખ્યાત પુસ્તક 'ખલ્લાસ – એન એ ટુ ઝી ગાઇડ ટુ અન્ડરવર્લ્ડ'માં કલ્યાણ ભગતની અટક ભૂલથી કે કોઈ કારણોસર 'શાહ' નોંધી છે. કલ્યાણજીભાઈના પરિવારની અગાઉની પેઢીઓની અદ્ભુત ધર્મપરાયણતા અને પરોપકારી સ્વભાવને જોઈને કચ્છના તત્કાલીન મહારાજા તરફથી તેમને આદરપૂર્વક 'ભગત' નું બહુમાન એટલે કે ટાઇટલ આપવામાં આવ્યું હતું. ત્યારથી તેમનો આખો પરિવાર સમાજમાં 'ભગત' તરીકે જ ઓળખાવા લાગ્યો હતો.
હવે પ્રશ્ન એ થાય કે કચ્છના અંતરિયાળ ગામડાના એક ખેડૂતનો દીકરો છેક માયાનગરી મુંબઈ પહોંચીને આંકડાની આવી ભયંકર માયાજાળ કેવી રીતે રચી શક્યો? તેની પાછળનું મુખ્ય કુદરતી પરિબળ હતું 'દુકાળ'. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે કચ્છ ભૌગોલિક રીતે સૂકો પ્રદેશ ગણાય છે અને ભૂતકાળમાં ભયંકર દુકાળની અસંખ્ય થપાટો કચ્છે સહન કરી છે. આ વારંવાર પડતા દુકાળને પરિણામે વર્ષાનુવર્ષ હજારો કચ્છી માડુઓએ પોતાના ઘરપરિવારનું પેટ ભરવા માટે વતનમાંથી નાછૂટકે સ્થળાંતર કરવું પડતું હતું. આ સ્થળાંતર કરનારા લોકોમાંથી મોટાભાગના પરિવારો આજીવિકાની શોધમાં મુંબઈ તરફ વળ્યા હતા. કલ્યાણજી ભગત પણ બરાબર એ જ રીતે વર્ષ ૧૯૪૧ માં માત્ર પેટીયું રળવા અને નસીબ અજમાવવા કચ્છથી મુંબઈ આવ્યા હતા.
બીજી તરફ, આ ધંધાના બીજા અગત્યના સ્તંભ રતન ખત્રીની વાત કરીએ તો, તેઓ મૂળ કરાચીના સિંધી પરિવારના હતા. વર્ષ ૧૯૪૭માં ભારતના ભાગલા (વિભાજન) વખતે સર્જાયેલી ભયંકર પરિસ્થિતિ વચ્ચે તેઓ પોતાનું વતન છોડીને શરણાર્થી તરીકે મુંબઈ આવીને વસ્યા હતા.
🎲 સટ્ટો અને મટકા વચ્ચેનો તફાવત અને તેની શરૂઆત
સામાન્ય રીતે લોકો સટ્ટો અને મટકાને એક જ ગણે છે, પરંતુ આ બંને વચ્ચે બહુ બારીક અને રસપ્રદ ભેદ છે. ક્રિકેટ મેચમાં કઈ ટીમ જીતશે કે કયો ખેલાડી કેટલા રન બનાવશે? દેશની સામાન્ય કે સ્થાનિક ચૂંટણીમાં કયો ઉમેદવાર હારશે કે જીતશે? અથવા કોમોડિટી માર્કેટમાં એરંડા કે કપાસનો ભાવ આવતીકાલે સવારે શું ખુલશે? આ બધી બાબતો પર જે જુગાર રમાય તેને 'સટ્ટો' કહેવાય છે. પરંતુ, મટકા આ પ્રકારની કોઈ ભૌતિક કે કુદરતી ચીજ પર આધારિત હોતો નથી. મટકા એ પ્યોર ગાણિતિક અને આંકડાનો ખેલ છે, જે માત્ર શૂન્ય (૦) થી નવ (૯) સુધીના નંબરો પર જ રમાડવામાં આવે છે. સાદી કાઠિયાવાડી કે કચ્છી ભાષામાં કહીએ તો જેને બજારમાં 'આંકડા લગાવવા' કહે છે, તે જ અસલી મટકા.
મુંબઈ આવીને સાઠના દાયકામાં મટકાના આ અબજો રૂપિયાના કારોબારમાંથી અઢળક સંપત્તિ કમાયા તે પહેલાં કલ્યાણ ભગતે મુંબઈની અત્યંત સાંકડી ચાલીઓમાં ખૂબ જ ગરીબીમાં દિવસો વિતાવ્યા હતા. તેમણે પેટ ભરવા માટે મસાલા વેચવાથી માંડીને મુંબઈના શ્રમિકોના એરિયા ગણાતા વરલી ઉપનગરમાં એક નાની કરાણાની દુકાન પણ ચલાવી હતી. ત્યારબાદ ધીમે-ધીમે તેમણે સટ્ટો લેતા એક સામાન્ય બૂકી તરીકે કામ શરૂ કર્યું અને પોતાના તેજ મગજથી આખો મટકાનો કન્સેપ્ટ ઊભો કરી દીધો.
વર્ષ ૧૯૬૦ ની આસપાસ કલ્યાણ ભગતે 'ન્યૂ યોર્ક કોટન એક્સચેન્જ'માં કપાસના ખુલતા અને બંધ થતા દૈનિક ભાવો પર સટ્ટો રમાડવાનું શરૂ કર્યું હતું. તે જમાનામાં આ વૈશ્વિક ભાવો ટેલિપ્રિન્ટર મશીન મારફતે મુંબઈના સ્ટોક એક્સચેન્જ પર આવતા હતા. કયો ભાવ ખુલશે અને કયો બંધ થશે, તેના છેલ્લા આંકડા પર લોકો પૈસા લગાવતા હતા. પરંતુ વર્ષ ૧૯૬૨ માં ન્યૂ યોર્કના કોટન એક્સચેન્જે આ રીતે ઓપનિંગ અને ક્લોઝિંગ રેટ જાહેર કરવાનું કાયદાકીય રીતે બંધ કરી દીધું.
મુંબઈમાં લાંબો સમય ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ કરનારા સિનિયર પત્રકાર બલજીત પરમારના જણાવ્યા મુજબ, ન્યૂ યોર્કથી આંકડા આવવાના બંધ થતાં વરલીના કલ્યાણ ભગતે આ આખી સિસ્ટમમાં પોતાનું દેશી મગજ દોડાવી ફેરફાર કર્યો અને 'મટકા' (માટીના ઘડા) નો ઉપયોગ શરૂ કર્યો. ત્યારથી જ આ રમતનું નામ 'મટકા' તરીકે આખા દેશમાં પ્રચલિત બન્યું. આ નવી પદ્ધતિમાં માટીના એક મોટા મટકાની અંદર શૂન્યથી નવ આંકડા લખેલી અલગ-અલગ ચિઠ્ઠીઓ નાખવામાં આવતી હતી. ત્યારબાદ બજાર વચ્ચે કોઈ પણ અજાણ્યા કે માસૂમ બાળકને બોલાવીને તેના હાથે એ ઘડામાંથી એક ચિઠ્ઠી કઢાવવામાં આવતી હતી. જે આંકડો નીકળે તે તે દિવસનો સત્તાવાર 'વિજેતા નંબર' જાહેર થતો અને આખા ભારતના બૂકીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવતો હતો.
🔥 કલ્યાણ ભગતની સામે રતન ખત્રીનું 'ન્યૂ વરલી મટકા'
પત્રકાર જે.ડેની ડાયરી નોંધ મુજબ, કલ્યાણજીભાઈએ વરલીમાં જે ગેમ શરૂ કરી હતી, તેમાં રાણી (ક્વીન) સિવાયના બાકીના ૧૨ પત્તાથી રમત રમાતી હતી, જેમાં પૈસાની ચુકવણીનો રેશિયો ૧ થી ૧૧ નો રહેતો. કલ્યાણ ભગત આ બધું વરલીથી ઓપરેટ કરતા હોવાથી તેને મુંબઈમાં 'વરલી મટકા' નામ મળ્યું. શરૂઆતમાં રતન ખત્રી પણ કલ્યાણ ભગતની સાથે જ એક મેનેજર કે સાથીદાર તરીકે કામ કરતા હતા. પરંતુ વૈચારિક મતભેદોના કારણે પાછળથી તેઓ કલ્યાણ ભગતથી તદ્દન અલગ થઈ ગયા અને પોતાનો સ્વતંત્ર કારોબાર શરૂ કર્યો.
રતન ખત્રીએ ૨ મે, ૧૯૬૪ના રોજ સત્તાવાર રીતે 'ન્યૂ વરલી મટકા' નામે નવું માર્કેટ શરૂ કર્યું, જેને અન્ડરવર્લ્ડ અને મુંબઈના સટ્ટાબજારમાં 'રતન મટકા' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. તે સમયે મુંબઈના મોટા બિલ્ડરો, ફિલ્મ ફાઇનાન્સરો કે ઉદ્યોગપતિઓ અન્ડરવર્લ્ડની હાજી મસ્તાન, વરદરાજન કે કરીમ લાલા જેવી વિવિધ ગેંગને પ્રોટેક્શન મની (દર મહિને અપાતો હપ્તો કે ખંડણી) આપતા હતા. આ મટકા ઓપરેટરો પણ પોતાનો ધંધો સલામત ચલાવવા ગેંગસ્ટરો ઉપરાંત પોલીસ તંત્રથી લઈને મોટા રાજકારણીઓ સુધી કરોડો રૂપિયાના હપ્તા કાયદાકીય પકડથી બચવા ચૂકવતા હતા.
મુંબઈના પૂર્વ પ્રખ્યાત જોઈન્ટ પોલીસ કમિશનર રાકેશ મારિયાએ પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન એક વખત બહુ ગંભીર વિધાન કરતા કહ્યું હતું કે, "અન્ડરવર્લ્ડની આખી આર્થિક ધરી કે કરોડરજ્જુ આ મટકા કારોબાર જ છે. મટકાનો એક નાનકડો દાવ આખી લો એન્ડ ઓર્ડરની વ્યવસ્થાને ઊંધીચત્તી કરી નાખવાની તાકાત ધરાવે છે."
🃏 ચિઠ્ઠીના બદલે પત્તાનો જાદુ અને સામ્રાજ્યનો અંત
કલ્યાણ ભગતના વરલી મટકામાં માટીના વાસણમાંથી કાગળની ચિઠ્ઠી કાઢવામાં આવતી હતી. રતન ખત્રીએ પણ શરૂઆતમાં આ જ કોપી કર્યું, પરંતુ વાચકો અને જુગારીઓમાં વધુ વિશ્વાસ પેદા કરવા માટે તેણે ચિઠ્ઠીના બદલે રમવાના 'પત્તા' (પ્લેઇંગ કાર્ડ્સ) નો ઉપયોગ શરૂ કર્યો. આ નવી પદ્ધતિમાં આખા પેકમાંથી ત્રણ પત્તા કાઢવામાં આવતા અને તેની સંખ્યાનો સરવાળો થતો. ઉદાહરણ તરીકે, જો નીકળેલા ત્રણ પત્તામાં એક પત્તું ૩ નંબરનું હોય અને બાકીના બે પત્તા ૨-૨ નંબરના હોય, તો તેનો કુલ સરવાળો (૩+૨+૨ = ૭) એટલે કે 'સાત' આંકડો વિજેતા જાહેર થતો. સમય સાથે આમાં પણ અનેક ગણિત બદલાયા.
જોકે, આ સમગ્ર ઇતિહાસ વચ્ચે કલ્યાણ ભગતના પુત્ર વિનોદ ભગતનો દાવો કંઈક જુદો જ છે. તેમના મતે આ આખા કારોબારમાં ક્યારેય માટીના 'મટકા'નો પ્રત્યક્ષ ઉપયોગ થયો જ નહોતો! વિનોદ ભગતે એક ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે તેમના પિતાજી કલ્યાણ ભગતે મુંબઈની એક ગલીમાં કેટલાક ગરીબ મજૂરોને પિત્તળના વાસણમાંથી ચિઠ્ઠીઓ કાઢીને આંકડા પર નાનો-મોટો દાવ લગાવતા જોયા હતા, અને બસ એ નાના કન્સેપ્ટ પરથી જ તેમને આ અબજો રૂપિયાનું સામ્રાજ્ય ઊભું કરવાનો આઇડિયા આવ્યો હતો.
આ કાળા કારોબાર પર દેશની સરકારોએ પણ આકરી તવાઈ બોલાવી હતી. પૂર્વ વડાં પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ વર્ષ ૧૯૭૫માં દેશભરમાં લાદેલી કટોકટી (ઇમરજન્સી) વખતે રતન ખત્રીની 'મીસા' હેઠળ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેઓ સતત ૧૯ મહિના સુધી જેલના સળિયા પાછળ રહ્યા હતા. જેલમાંથી બહાર આવ્યા બાદ રતન ખત્રીએ બોલિવૂડની કેટલીક ફિલ્મોમાં પણ મોટું ફાઇનાન્સ કર્યું હતું. ૭૦ અને ૮૦ ના દાયકાની અસંખ્ય હિન્દી ફિલ્મોમાં જે જુગારી કે સ્મગલરોના પાત્રો બતાવવામાં આવતા, તે બધા રતન ખત્રીની સ્ટાઈલ અને પ્રર્સનાલિટીથી પ્રભાવિત થઈને જ લખાયા હતા. આખરે, આંકડાની દુનિયા પર દાયકાઓ સુધી રાજ કરનારા રતન ખત્રીએ ૯ મે, ૨૦૨૦ ના રોજ મુંબઈની એક હોસ્પિટલમાં પોતાના અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા અને તેની સાથે જ મુંબઈના ક્લાસિક મટકા યુગનો સત્તાવાર અંત આવ્યો હતો.
સૌજન્ય : BBC News Gujarati
વધુ વાંચો:
કચ્છના ઇતિહાસ, અનોખા કિસ્સાઓ, અન્ડરવર્લ્ડ ડાયરી અને લોકલ બ્રેકિંગ ન્યૂઝ માટે આજે જ સબ્સ્ક્રાઇબ કરો:
Join Kutch Bulletin on WhatsApp
0 ટિપ્પણીઓ